ایدئولوژیزه کردنِ مذهب: اندیشه و عملِ خشونت در سلفیسم جهادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه مازندران

10.30479/psiw.2021.15463.2991

چکیده

هدف: مقاله حاضر درصدد ارائه تحلیلی کاربردی در خصوص نقش نظام معنایی در تکوین، توجیه و پیشبرد کنش خشونت­آمیز گروه­های سلفی رادیکال است. در این راستا، پرسش اصلی این است که چگونه می­توان تبیینی از «نحوه اتصال» خشونت سیاسی به مذهب ارائه داد؟
روش: مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی داده­های گردآوری ­شده از منابع کتابخانه­ای و اینترنتی می­پردازد و در قالب یک چارچوب تحلیلیِ ایدئولوژی­شناسانه سامان می­دهد؛ زیرا بر این فرض است که مکانیسم اتصال خشونت سیاسی به مذهب را می­بایست در «ایدئولوژیزه ­کردنِ مذهب» سراغ گرفت.
یافته­ها: با تقلیل ­­یافتن مذهب به ایدئولوژی در اثر روش­شناسیِ ظاهرگرایانه سلفیسم جهادی، خشونت نه تنها به ­لحاظ نظری از «توجیه یا تجویز» مذهبی برخوردار می­شود، بلکه «نحوه اِعمال» آن­ نیز در قالب فقه­التکفیر تصریح می­گردد. بدین منظور، مقاله حاضر پس از تحلیل خشونت سیاسی به منزله دلالت ایدئولوژی سلفیسم­ جهادی، سه مفهوم نکایه (تخریب)، توحش (ارعاب) و تمکین (استقرار) را متذکر می­شود. مفاهیمی که همچون «دستورالعمل­های فقهی» در جهت «استراتژی سیاسیِ» کسب، حفظ و گسترش سیادت به­ کار سَلَفی­های جهادی می­آیند.
 نتیجه­گیری: این تحلیلِ ایدئولوژی­شناسانه، تبیینی از «سیاست خشونتِ» سلفیسم جهادی به ­مثابه آمیزه­ای از جهان­بینی سنتی (آموزه­های سلفی) و پدیدار مدرن (عقلانیت ابزاری معطوف به سلطه) به ­دست می­دهد. تجربه داعش، مصادیق مناسبی برای تبیین این فرض در اختیار می­نهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ideologization of the Religion: The Thought and Practice of Violence in Jihadi Salafism

نویسنده [English]

  • Mohsen Abbaszadeh Marzbali
Assistant Professor of Political Science; University of Mazandaran
چکیده [English]

Objective: Aiming to give an applied analysis on the significance of ‘meaning system’ in the genesis, justification and direction of violent actions of Salafi radical groups, the present paper seeks to address the main question that ‘how can one relates political violence to religion’?   
Method: Building ona descriptive- analytical method for analyzing the data collected from library and internet resources, the paper articulates the data in a theoretical framework extracted from ideology studies. It is because the paper hypothesizes that the linkage between violence and religion in Jihadi Salafism might be found in the ideologization of the religion.
Findings: Due to the reduction of religion to an ideology within Salafi fundamentalist / mythical approach, not only violence might be theoretically justified but also accompanied by some jurisprudential patterns for implementation. To explain, the paper initiates by highlighting the mechanism of justification of violence according to the radical Salafi worldview. Then, it concentrates on Nekayeh (destruction), Tavahosh (savagery), and Tamkin (establishment) as jurisprudential concepts, pointing to the justifiability of brutality as the necessary step in constructing the sovereignty, which actually serves jihadists` political strategy of obtaining, maintaining, and expanding the hegemony.
Conclusion: The paper maintains that adapting such a theoretical framework helps to articulate the ‘politics of violence’ in Jihadi Salafism as a combinative phenomenon; containing both the traditional worldview (Salafism) and modern phenomenon (instrumental rationality aiming at domination). ISIS`s performance would provide relevant examples.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islam
  • ideology
  • Myth
  • Instrumental Rationality
  • Figh al-Takfir
  • Jihad
  • ISIS
 آرنت، هانا (1390)، توتالیتاریسم، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: ثالث، چاپ سوم.
 احمدی، حمید (1390)، جامعه­شناسی سیاسی جنبش­های اسلامی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.
 انسار، پی­یر (1398)، ایدئولوژی­ها، کشمکش و قدرت، ترجمه: مجید شریف، تهران: قصیده­سرا، چاپ سوم.
 بارت، رولان (1386)، اسطوره، امروز،‌ ترجمه: شیرین‌دخت دقیقیان، تهران: مرکز.
 بشیریه، حسین (1386)، انقلاب و بسیج سیاسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم.
بلقزیز، عبدالاله (1398)، دولت و نظام سیاسی در اندیشه متفکرین اسلامی معاصر، ترجمه: علیرضا سمیعی اصفهانی و محمدجواد خلیلی، تهران: نگاه معاصر.
تانسی، استیون. دی (1386)، مقدمات سیاست، ترجمه: هرمز همایون­پور، تهران: نی، چاپ سوم.
تودُر، هنری (1382)، اسطوره سیاسی، ترجمه: سید محمد دامادی، تهران: امیرکبیر.
 ثابت، علی (1393)، «کلام سیاسی و حیات سلولی تروریسم تکفیری»، آفاق امنیت، 7 (23): 131-97.
جنینگز، جرمی (1380)، «ژرژ سورل: اندیشه­ها درباره خشونت»، در نقد و بررسی آثار بزرگ سیاسی سده بیستم، ویراسته موری فوریست و موریس کینز ساپر ترجمه: عبدالرحمن عالم، تهران: انتشارات دانشکده حقوق وعلوم­سیاسی دانشگاه تهران.
دکمجیان، هرایر (1395)، اسلام در انقلاب: جنبش­های اسلامی در جهان عرب (بررسی پدیده بنیادگرایی اسلامی)، ترجمه: حمید احمدی، تهران: کیهان، چاپ هفتم.
روآ، اولیویه (1397)، جهل مقدس؛زمان دین بدون فرهنگ، ترجمه: عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران: مروارید.
زنگنه، پیمان؛ حمیدی، سمیه (1395)، «بازکاوی روانشناختی کنش گروه­های سلفی- تکفیری: مطالعه موردی داعش»، فصلنامه پژوهش­های سیاسی جهان اسلام، 6 (3): 144-121.
ژیژک، اسلاوی (1394)، «داعش مدرن­شدگیِ منحرف است»، ترجمه: سید امین هاشمی، ترجمان، 24 اردیبهشت، قابل دسترسی در: http://tarjomaan.com/vdch.knqt23nixftd2.html
سید، رضوان (1398)، اسلام سیاسی معاصر: در کشاکش هویت و تجدد، ترجمه: مجید مرادی رودپشتی، قم: انتشارات دانشگاه مفید.
 شحاده، مروان (1395)، سیر گفتمان سلفی­گری: جنبش­های جهادی- دوره 2007-1990 م، ترجمه: محمدکاظم جعفری، تهران: سروش.
 صالحی، سیدجواد؛ مرادی نیاز، فاتح (1395)، «بنیادگرایی داعش- القاعده: تمایزهای ساختاری و ایدئولوژیکی»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی جامعه­شناسی سیاسی جهان اسلام، 4 (1): 110-85.
 شایگان، داریوش (1373)، «ایدئولوژیک­شدن سنت»، ترجمه: مهرداد مهربان، کیان، 4 (19): 19-10.
عبداللهی ضیاءالدینی، مهدی (1400)، «تبارشناسی تروریسم سلفی»، فصلنامه رهیافت­های سیاسی و بین­المللی، 12 (3): 175-203.
غفاری هشجین، زاهد؛ قدسی علیزاده، سیلاب (1393)، «مؤلفه­های فرهنگ سیاسی جریان سلفی- تکفیری (مطالعه موردی: داعش)»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، 3 (11): 111- 89.
فراتی، عبدالوهاب (1396)، «ایدئولوژی تکفیر؛ سرشت و راهبرد مواجهه با آن»، فصلنامه علوم سیاسی، 20 (77): 99-127.
فیرحی، داوود (1387)، «مفهوم جنگ و اخلاق نظامی در اسلام شیعی»، فصلنامه سیاست، 38 (1): 131-159.
فیرحی، داوود (1393)، «فقه تکفیر و تحولات آن در اندیشه معاصر»، پایگاه اطلاع­رسانی مؤسسه فرهنگی فهیم، 12 مهر، قابل دسترسی در:
قطب، سید (1378)، نشانه­های راه، ترجمه: محمود محمودی، تهران: نشر احسان.
مک­نیر، برایان (1392)، مقدمه­ای بر ارتباطات سیاسی، ترجمه: مهدی کاظمی، تهران: انتشارات همشهری.
میراحمدی، منصور و احمد مهربان (1387)، «ایدئولوژی سید قطب و اسلام رادیکال»، پژوهشنامه علوم سیاسی، 4 (13): 175-212.
 ناجی، ابوبکر (1397)، مدیریت توحش، ترجمه: محمدحسین باقی، تهران: سرایی.
نبوی، عبدالامیر؛ اعتضادالسلطنه، نوژن (1398)، «داعش و مدرنیسم ارتجاعی؛ بررسی اندیشه و عملکرد نسل جدید اسلام­گرایی رادیکال»، فصلنامه پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، 9 (2): 79-105.
نصری، قدیر (1395)، «صنعت خشونت»، مرکز پژوهشهای علمی و تحقیقات استراتژیک خاورمیانه، 13 تیر، قابل دسترسی در:
نصری، قدیر (1396)، «داعش و رجوع به مخازن فکری خشونت: چهار کتابی که مرجع اندیشه­های تکفیر هستند»، دیپلماسی ایرانی، 6 شهریور، قابل دسترسی در:
نوذری، حسینعلی (1386)، نظریه انتقادی مکتب فرانکفورت در علوم اجتماعی و انسانی، تهران: آگه، چاپ دوم.
وینسنت، اندرو (1386)، ایدئولوژی­های مدرن سیاسی، ترجمه: مرتضی ثاقب­فر، تهران: ققنوس، چاپ دوم.
یورگنزمیز، مارک (1399)، تروریسم در اندیشه یکتاپرستی، ترجمه: مجید موحد، تهران: تیسا.
 
Abdollahi Ziyaedini, M (2021), “The Genealogy of Salafi Terrorism”, Political and International Approaches, 12 (3): 175-203 (In Persian).
Ahmadi, H (2011). Political Sociology of Islamic Movements, Tehran: I.S.U. Press (In Persian).
Al-sayyid, R (2019). Contemporary Political Islam: Conflict Between Identity and Modernity, M. Moradi Roudposhti (Trans.), Qom: Mofid University Press (In Persian).
Al-Zarqawi, A (2014). “The Widespread Ignorance among the People”,Dabiq, No.2.
Ansar, P (2019). Ideologies: Conflicts and Power, M. Sharif (Trans.), Tehran: Ghasidehsara, 3rd edition (In Persian).
Arendt, H (2011). Totalitarianism, M. Salasi (Trans.), Tehran: Sales, 3rd edition (In Persian).
Barthes, R (2007). Myth, Today, SH. Daghighian (Trans.), Tehran: Markaz (In Persian).
Bashirieh, H (2007). Revolution and Political Mobilization, Tehran: University of Tehran Press, 6th edition (In Persian).
Belkeziz, A (2019). The State in Contemporary Islamic Thought: a Historical Survey of the Major Muslim Political Thinkers of the Modern Era, A. Samiee Esfahani & M. Khalili (Trans.), Tehran: Negah`e Moaaser (In Persian).
Borum, R (2004). Psychology of Terrorism, Tampa: University of South Florida.
Cavanaugh, W (2009). Myth of Religious Violence: Secular Ideology and the Roots of Modern Conflict,Oxford:Oxford University Press.
Dekmejian, H (2016). Islam in Revolution: Fundamentalism in the Arab World, H. Ahmadi (Trans.), Tehran: Keyhan, 7th edition (In Persian).
Forati, A (2017). “Takfir Ideology; Characteristics and the Ways of Dealing with it”, Political Science Quarterly, 20 (77), 99- 127 (In Persian)
Firahi, D (2008). “The Concept of War and Military Ethics in Shi’ite Islam”, Politics Quarterly, 38 (1), 131-159 (In Persian).
Firahi, D (2014). “Figh al-Takfir and its Developments in Contemporary Thought”, available on: http://fahimco.com/Post/Details/4152/, (In Persian)
Herf, J (2003). Reactionary Modernism: Technology, Culture, and Politics in Weimar and the Third Reich, Cambridge University Press.
Jennings, J (2001). “Georges Sorel: Reflections on Violence”, in F. Forsyth & m. keens- Soper (Eds.), The Political Classics: Green to Dworkin, A. Alem (Trans.), Tehran: Faculty of Law & Political Science Press (In Persian).
Juergensmeyer, M (2020). Terror in the Mind of God: The Global Rise of Religious Violence, M. Monahed & M. aligo (Trans.), Tehran: Tisa  (In Persian).
McNair, B (2013). An Introduction to Political Communication, M. Kazemi (Trans.), Tehran: Hamshahri Press (In Persian).
Mir-Ahmadi, M; Mehraban, A (2008). “Seid Qotb and Radical Islam”, Research Letters on Political Science, 13: 175-212 (In Persian).
Nabavi, A; Etezad-al-saltaneh, N (2109). “ISIS and Reactionary Modernism”, Quarterly Journal of Political Research in Islamic World, 9 (2): 79-105 (In Persian).
Naji, A (2018). Management of Savagery, M. Baghi (Trans.), Tehran: Saraee (In Persian).
Nasri, Gh (2016). “The Industry of Violence”, Available on:
Nasri, GH (2017). “ISIS and Referring to Intellectual Resources of Violence”, available on: http://irdiplomacy.ir/fa/news/1971037/
Nozari, H (2007). The Critical Theory of Frankfurt School; in Human and Social Science, Tehran: Agah, 2nd edition (In Persian).
Qutb, S. (1998) Milestones, M. Mahmodi (Trans.), Tehran: Ehsan (In Persian).
 
Roa, O (2018), Holy Ignorance: When Religion and Culture Part Ways, A. Naseri & S. Tabatabaie (Trans.), Tehran: Morvarid (In Persian). 
Sabet, A (2014). “Political Islamic Scholastic Theology and the Cellular Life of Takfiri Terrorism”, Scientific Journal of Security Horizons, 7 (23): 97-131 (In Persian). 
Salehi, S. J & Moradi Niaz, F (2016). “Daesh- Al-Qaida Islamic Fundamentalism: Structural and Ideology Differentiation”, Political Sociology of Islamic World, 4 (1): 85- 110 (In Persian).
Shayegan, D (1994). “ldeologization of the Tradition”, M. Mehraban (Trans.), Kian, 4(19): 10-19 (In Persian). 
Shihadeh, M (2016). The Developments of Discourse of Salafism, M. Jaefari (Trans.), Tehran: Sorosh (In Persian).
Stren, J; Berger, J (2015). ISIS: The State of Terror, New York: Ecco.
Tansy, S (2007). Politics: The Basics, H. Homayonpor (Trans.), Tehran: Ney, 3rd edition (In Persian).
Tudor, H (2003). Political Myth, M. Damadi (Trans.), Tehran: Amirkabir (In Persian).
Vincent, A (2007). Modern Political Ideologies, M. Sagheb-far (Trans.), Tehran: Ghoghnos (In Persian).
Zahed GHaffari, H. & GHodsi Alizadeh, S (2014). “Components of the Political Culture of the Takfiri Militant Groups (Case Study: ISIS)”, A Quarterly Journal of Political Studies of Islamic World, 3 (11): 89-111 (In Persian).
Zangeneh, P. & Hamidi, S (2016). “Psychological Re-examination of Takfiri-Salafi Groups”, Quarterly Journal of Political Research in Islamic World, 6 (3): 121-144 (In Persian).
Zizek, S (2015). “ISIS is Perverted Modernization”, A. Hashemi (Trans.), Available on: