نقش نت‌زیست‌ها در تحولات سیاسی/ اجتماعی مصر و تونس(2011)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جهاددانشگاهی دانشگاه تهران

2 استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

10.30479/psiw.2021.13757.2841

چکیده

هدف: با توجه به اهمیت و جایگاه شهروندان در تحولات سیاسی و اجتماعی از یک سو و ظهور نوع جدیدی از شهروندی؛ یعنی نت‌زیست و شکل‌گیری جامعه مجازی به عنوان واقعیتی انکار‌ناپذیر از سوی دیگر، این پژوهش به بررسی رابطه نت‌زیست‌ها و تحولات سیاسی اجتماعی با تمرکز بر نقش آن‌ها در زمینه­سازی تحولات در مصر و تونس پرداخته و توجه دادن به جایگاه نت­زیست‌ها در تحولات آتی کشورهای منطقه خاورمیانه را مد نظر قرار می­دهد.
روش: این پژوهش مبتنی بر روش توصیفی و تحلیلی است و ضمن استفاده از منابع کتابخانه‌ای، اسناد و اطلاعات مرتبط وب‌سایت‌ها و گزارش‌های اختصاصی، پایگاه‌های اطلاعاتی را گرد‌آوری و بررسی نموده است.
یافته‌ها: بررسی‌ها حاکی از آن است که با توجه به شرایط سیاسی اجتماعی جوامع و کشورهای عربی به­ویژه دولت‌های مصر و تونس، نت‌زیست‌ها به عنوان پیامد گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات و ظهور جوامع مجازی کوچک و بزرگ، نقش مؤثری در شکل‌گیری تحولات سیاسیی اجتماعی در این کشورها داشته‌اند و مهم­ترین مرحله نقش‌آفرینی آن­ها، شکل دادن به حوزه عمومی برخط بوده است.
نتیجه‌گیری‌: در شرایطی که کشورهای مصر و تونس در سایه حکومت­های توتالیتر با مشکلات متعدد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دست و پنجه نرم می­کردند، ولی به واسطه جوامع مدنی ضعیف‌، تا سال‌های سال تغییر و تحولی در این کشورها پیش‌بینی نمی‌شد، اما نقش‌آفرینی نت‌زیست‌ها بر بستر فناوری اطلاعات شرایط را به­گونه‌ای رقم زد تا کنشگران قرن بیست و یکم با ذهنی باز، ضمن تشکیل حوزه‌های عمومی مبتنی بر واقعیات جامعه به طرح مسائل و مشکلات پرداخته، با اشتراک‌گذاری دردها‌، ایجاد هم‌افزایی و داو سیاسی در مقابل نظام‌های بسته، اندک سالار و حوزه عمومی مصنوعی آن­ها که برآمده از رسانه­های حکومتی بود، شرایط شکل‌گیری حرکت انقلابی و تحولات سیاسی اجتماعی را فراهم نمایند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

the Role of Netizens in the Political / Social Changes in Egypt and Tunisia

نویسندگان [English]

  • Hasan Farsi joukar 1
  • Mostafa Malakoutian 2
1 Assistant Professor,Jahad Daneshgahi,University of Tehran,Iran,
2 Professor, Faculty of Law and Political Science,University of Tehran,Iran
چکیده [English]

Objective: Considering the importance and position of citizens in political and social developments on the one hand and the emergence of a new type of citizenship, i.e., netizen, and the formation of virtual society as an undeniable reality on the other hand, this study examines the relationship between netizens and socio-political developments focusing on their role in setting the stage for developments in Egypt and Tunisia. It also pays attention to the place of living things in the future developments in the Middle East.
Method: This research is based on descriptive and analytical methods and while using library resources, documents and related information of websites and dedicated reports, has collected and reviewed databases.
Findings: Studies show that according to the socio-political conditions of Arab societies and countries, especially the governments of Egypt and Tunisia, the status of Netizens, as a result of the development of information and communication technology and the emergence of small and large virtual communities, have played an effective role in shaping change. They have had socio-political issues in these countries and the most important stage of their role-playing has been the formation of the online public sphere.
Conclusion: In a situation where Egypt and Tunisia were struggling with various political, social and economic problems in the shadow of totalitarian governments, but due to weak civil societies, change in these countries was not foreseen for years; But the role-playing of netizens in the context of information technology has created the conditions for 21st century activists to open up with open-minded public spheres based on the facts of society, sharing pain, creating synergies, and political debate. The closed, authoritarian regimes and their artificial public sphere, which emerged from the state media, provided the conditions for the formation of the revolutionary movement and socio-political developments.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Netizen
  • Public Speher
  • Egypt
  • Tunisia
آقایی، سیدداود؛ صادقی،‌سید سعید؛ هادی، داریوش (1391)، واکاوی نقش اینترنت و رسانه‏های اجتماعی جدید در تحولات منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، روابط خارجی، 4(14):7-33.
آل سید غفور، سید محسن و فرشاد رومی (1392)، «تکنولوژی و تحولات سیاسی جهان عرب»، فصلنامه سیاست، 43(4): 99-115.
ابراهیمی، نبی‏ا... (1390)، تأثیر شبکه‏های اجتماعی و کانال‏های ماهواره‏ای در وقوع و تکوین انقلاب‏های عربی، فصلنامه مطالعات راهبردی، 14(2):111-134.
ابو، بوسا(1385).امپریالیسم سایبر، ترجمه پرویز علوی، تهران: ثانیه.
العبیدی، جبار (1385).‌ ارتباط و فرهنگ دموکراسی، ترجمه ع. فخر یاسری، روزنامه شرق، سال سوم، 814.
ایودورماگن، ژان؛ موشار، دانیل (1389)، مبانی جامعه‏شناسی سیاسی، ترجمه عبدالحسین نیک گهر، تهران: آگه.
بشریه، حسین (1386)،‌ آموزش دانش سیاسی، تهران: نشر نگاه معاصر.
بن رمضان،‌ محمود (1391)، سیاست اجتماعی و توسعه تونس از زمان استقلال: دورنمای سیاسی، در مسعود کارشناس و والنتاین مقدم، سیاست‏گذاری اجتماعی در خاورمیانه، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
تامپسون، جان ب (1380). رسانه‏ها و مدرنیته، ترجمه مسعود اوحدی، تهران: سروش.
توسلی، غلامعباس(1382). نظریه­های جامعه‌شناسی، تهران: سمت.
حافظ نیا، محمدرضا (1390). جغرافیای سیاسی فضای مجازی، تهران: سمت.
حافظیان، محمدحسین(1389). «جهانی شدن و مناسبات دولت جامعه در مصر»، فصلنامه مطالعات سیاسی، 2(7):24-52.
خواجه سروی، غلامرضا؛ خلیلی پوررکن‏آبادی، علی؛ نیکنام، رضا؛ یزدان‏پناه، مهدی، (1390)، تأثیر توسعه فناوری‏های اطلاعاتی و ارتباطی بر تحولات جدید خاورمیانه (مطالعه تونس و مصر)، رسانه، دوره23،2(87): 5-24.
دالگرن، پیتر (1389). تلویزیون و گستره عمومی، ترجمه مهدی شفقتی، تهران: سروش و مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‏ای.
درویر،‌پیترون؛ منشی، شوما (1388)، رسانه،‌ جنگ، ترور، ترجمه علیرضا عبادتی، تهران: انتشارات روایت فتح.
دیلمقانی، میترا و ثانی،رضا (1382) «شهروند الکترونیکی در عصر اطلاعات»، رسانه،14(3): 55-66.
رضایی،‌ آسیه (1392)، شبکه‏های اجتماعی و جنبش‏های خاورمیانه و شمال آفریقا، ‌مطالعه موردی شبکه‏های اجتماعی فیس بوک و جنبش‏های اجتماعی مصر و تونس، پایان‏نامه کارشناسی ارشد،‌ دانشگاه الزهرا.
روزنا جیمز و دیگران(1390). انقلاب اطلاعات، امنیت و فناوریهای جدید، ترجمه علیرضا طیب، تهران: پژوهشکده مطالعاتی راهبردی.
سردارنیا، خلیل‏الله (1392). درآمدی بر جامعه‏شناسی سیاسی خاورمیانه، تهران: میزان.
سیدمن‌، استیون (1389). کشاکش آراء در جامعه شناسی، ترجمه هادی جلیلی،تهران: نی.
شمسینی غیاثوند،‌ حسن (1391).‌ جایگاه رسانه‏های نوین در تحولات نوین جهان عرب، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی،‌ 8(19): 205-229.
صادقی، حسین؛ آقایی خوندابی، مجید؛ رضایی‏پور، محمد (1385)، اثر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر سرمایه انسانی در کشورهای در حال توسعه، اقتصاد و تجارت نوین، شماره7(61-90).
عاملی، سعیدرضا (1388)، شبکه‏های علمی مجازی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
عشوری مقدم،‌ محمدرضا (1389). جایگاه رسانه و شبکه‏های اجتماعی در خیزش‏های انقلابی جهان عرب، دین و ارتباطات،شماره37و38(113-140).
غبیشاوی، رضا (1389). عصر جدید رسانه‏ آغاز شده است: انقلاب‏های بی‏سابقه صحنه قدرت‏نمایی رسانه­های نوین، در 157773 / www.asriran.com.fa/news.
فارسی جوکار، حسن و زهرا بیگ جانی (1397)، حوزه عمومی و شبکه­های اجتماعی؛ مطالعه موردی« گروه همه ما خالد سعید هستیم» فصلنامه مطالعات سیاسی، 11(41): (97-114).
فیرحی، داود (1379).‌ رسانه‏ها و تحول فرهنگ سیاسی در خاورمیانه، علوم سیاسی، 2(8): 49-72.
فیوانا،پوا(1383) پراکنش جهانی فناوری اطلاعات، ترجمه علیرضا تمیزی، بررسی­هایبازرگانی، شماره 5.(54-72).
قزوینی حائری، یاسر (1392). سونامی در جهان عرب، تهران: امیرکبیر.
قرنی،‌ بهجت (1391)، انقلاب در کشورهای عربی، ترجمه الهام شوشتری‏زاده، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‏المللی ابرار معاصر تهران.
کاستلز، مانوئل (1393). شبکه‏های خشم و امید، ترجمه مجتبی قلی پور، تهران: مرکز.
کریشنر، هنر (1383)،‌ اینترنت در جهان عرب،‌آیا جهان عرب به سوی تشکیل جامعه اطلاعاتی گام‏برمی دارد، ترجمه مهدی عباسی، فرهنگ و فناوری، شماره 2، 14-29
کین، جان (1389). رسانه‏ها و دموکراسی، ترجمه نازنین شاه رکنی، تهران: طرح ‌نو.
کارشناس، مسعود؛ مقدم، والنتاین (1391). سیاست اجتماعی در خاورمیانه؛ نقد و تصویر کلی، سیاست‏گذاری اجتماعی در خاورمیانه، ترجمه علی‏اکبر تاج مزینانی، پیمان جبلی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
کورانی، بهجت (1393). خاورمیانه از زمان جنگ سرد تاکنون، شکاف ژئوپولتیک، ترجمه: عسگر قهرمان‏پور، در فرد هالیدی و دیگران، خاورمیانه نو، ترجمه عسگر قهرمان‏پور،‌ تهران: امیرکبیر.
گای، ماری (1388)،‌ شهروند در تاریخ اندیشه غرب، ترجمه عباس باقری،‌ تهران: نشر و پژوهش فرزان‏روز.
گرام، گوردن (1393)، جستارهای فلسفی در ماهیت اینترنت، ترجمه محمدرضا امین ناصری، تهران: کویر.
گلدستون، جک (1390).‌ فهم انقلاب 2011: شکنندگی و بهبودپذیری دیکتاتور‏ی‏های خاورمیانه، ترجمه خرم بقایی، مطالعات خاورمیانه، شماره64، 175-192.
گودوین، رابرت ای؛ چارلز تیلی (1390). تحلیل سیاسی، ترجمه رضا سیمبر، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
گودین، رابرت ای(1388). دموکراسی سنجیده، ترجمه لیلا سازگار، تهران: ققنوس.
گوهری مقدم، ابوذر (1391)، بیداری اسلامی یا انقلاب‏های عربی، رویکردی اجتماعی، در اصغر افتخاری، بیداری اسلامی در نظر و عمل، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
لرنر، دانیل (1383). گذر جامعه سنتی (نوسازی خاورمیانه). ترجمه غلامرضا خواجه سروی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
لیاقت‏ورز، رضا (1391)، بررسی نقش و تأثیر رسانه‏ها در شکل‏گیری موج اجتماعی انقلاب کشورهای عربی از دیدگاه کارشناسان رسانه‏ای و دیده‏بانهای جهان عرب، پایان‏نامه کارشناسی ارشد،‌ دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی.
مقدس، محمود، اکوانی سیدحمدالله (1391). انقلاب مصر، برآیند نظام الیگارشیک وتوسعه ‏نیافتگی، مطالعات خاورمیانه، شماره 71(93-118).
مقصودی، مجتبی؛ حیدری، شقایق (1391)، نقش ابزارهای تازه ارتباطی در پیشبرد جنبش‏های شمال آفریقا، اطلاعات سیاسی،‌ اقتصادی، شماره 290، 44-59.
منتظر قائم، مهدی؛ تارتار عبدالعزیز؛ (1384)، اینترنت، سرمایه اجتماعی و گروه­های خاموش، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 1(4): 223-245
موثقی گیلانی، احمد؛ عطارزاده، بهزاد (1391)، نقش و تأثیر فضای مجازی بر جنبش‏های اجتماعی؛ مطالعه موردی مصر، پژوهشنامه علوم سیاسی، 7(23): 147-191.
نصری، قدیر (1391)، بیداری اسلامی در مصر: منابع و موانع برآمدن سلفی‏ها،‌ در اصغر افتخاری،بیداری اسلامی و تحولات منطقه‏ای، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
نورمحمدی، مرتضی (1390). گسترش فناوری‏های اطلاعات و ارتباطات و تحول امنیت، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
نوذری،‌ حسینعلی (1393)،‌ بازخوانی هابرماس، تهران: نشر چشمه.
وایت، استیون (1380) خرد، عدالت و نوگرایی: نوشته های اخیر هابرماس، ترجمه محمد حریری اکبری، تهران: نشر قطره.
وبستر، فرانک (1380). نظریه‏های جامعه اطلاعاتی، ترجمه اسماعیل قدیمی، تهران: قصیده‏سرا.
هولاب، رابرت (1378)، یورگن هابرماس، نقد در حوزه عمومی، ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
هینه بوش، ریموند (1386). سیاست هویت در روابط بین‏المللی خاورمیانه، ترجمه علی گل‏محمدی، در لوئیس نات، روابط بین‏المللی خاورمیانه، ترجمه احمد سلطانی‏نژاد، تهران: وزارت امور خارجه، مرکز چاپ و انتشارات.
 
Abdulla, A.L (2007) The internet in the Arab world: Egypt and Beyond, network: peterlang publishing.
Abu, Bosa (2006). Cyber ​​Imperialism, translated by Parviz Alavi, Tehran: s. (In Persian).
Aghaei, Seyed Davood; Sadeghi, Sayed Saeed; Hadi, Dariush (2012), An Analysis of the Role of the Internet and New Social Media in Developments in the Middle East and North Africa Region, Foreign Relations, Volume 4, Number 4 (14), 7-33. (In Persian).
Alaam, Mai Nabil (2012) The Role of and Impoct of Social Media Networks on Arab spring: an Case study on the Egyption Revolution, A Thesis submitted to school of global Affairs and public policy the American University in Cairo.
 Al-Obeidi, Jabbar (2006). ‌ Communication and Culture of Democracy, translated by A. Fakhr Yaseri, Shargh newspaper, third year, 814. (In Persian).
 Al-Seyyed Ghafoor, Seyyed Mohsen and Farshad Rumi (2013), "Technology and Political Developments in the Arab World", Quarterly Journal of Politics, 43 (4), 99-115. (In Persian).
Ameli, Saeed Reza (2009), Virtual Scientific Networks, Tehran: Research Institute for Cultural and Social Studies. (In Persian).
Arab social media Report2 (2011) Dubai school of Government, "Civil movements: The Impact of facebook and Twitter".
Ashuri Moghadam, ‌ Mohammad Reza (2010). The Position of Media and Social Networks in the Revolutionary Uprisings of the Arab World, Religion and Communication, Nos. 37 and 38 (113-140). (In Persian).
 Bashariyeh, Hossein (2007), ‌ Teaching Political Knowledge, Tehran: Contemporary View Publishing. (In Persian).
 Ben Ramadan, Mahmoud (2012), Tunisia's Social Policy and Development since Independence: A Political Perspective, by Massoud Karshenas and Valentine Moghaddam, Social Policy Making in the Middle East, Tehran: Imam Sadegh University Press. (In Persian).
Benkler,Yochai (2006).The wealth of Networks: How social production transtorms markets and freedom chapter 7. New Haven: Yale University press.
Buisier, janan (2011) Egyption Youth rise through a social Network, daily campus News. Feb 14.
 Castells, Manuel (2014). Networks of Anger and Hope, translated by Mojtaba Gholipour, Tehran: Center. (In Persian).
Cole, juan (2014).How the millennial Generation is changing the middle East: The Nes Arabs. Simon, schuster' NY
Comninos ‘Alex (2011)Twitter Revolution and Cyber Crackdowns Association for Progressive Communications (ASC)
Crowell, L.F. (2004) Weak ties : A Mechanism for helping women to expand their social networks and in crease their capital, the social seience journal, 410
 Dalgren, Peter (2010). Television and the general public, translated by Mehdi Shafaghati, Tehran: Soroush and the Center for Research, Studies and Program Evaluation. (In Persian).
 Darware, Pitron; Secretary, Shuma (2009), Media, ‌ War, Assassination, translated by Alireza Ebadati, Tehran: Fatah Narration Publications. (in persian).
 Dilamghani, Mitra and Thani, Reza (2003) "Electronic Citizen in the Information Age", Media, Volume 14, Number 55.3-66. (In Persian).
 Ebrahimi, Nabi ... (2011), The Effect of Social Networks and Satellite Channels on the Occurrence and Development of Arab Revolutions, Quarterly Journal of Strategic Studies, Volume 14, 2 (52), 111-134. (In Persian).
 Eudormagen, Jean; Moushar, Daniel (2010), Fundamentals of Political Sociology, translated by Abdolhossein Nikgohar, Tehran: Ad. (In Persian).
 Farihi, Davood (2000). ‌ Media and the evolution of political culture in the Middle East, Political Science, 2 (8), (49-72). (In Persian).
 Farsi Jokar, Hassan and Zahra Beig Jani (2018), Public domain and social networks; Case Study of "We Are All Khalid Saeed" Quarterly Journal of Political Studies, Year 11, No. 41 (97-114). (In Persian).
 Fivana, Poe (2004) Global Distribution of Information Technology, translated by Alireza Tamizi, Business Studies, No. 5. (54-72). (In Persian).
 Ghabishawi, Reza (2010). A new era of media has begun: unprecedented revolutions are the scene of the emergence of new media, in 157773 / www.asriran.com.fa / news. (In Persian).
Ghabra, shafeeq (2015). The Egyption Revolution. At sadiki larbi, routledge handbook of the Arab spring, New York: routledge.
Ghannam, Jeffery (2011). Social media in the Arab world: Leading up to the uprising of 2011. central for international media assistance and national en downment of democracy. 3 February.
Godin, Robert E. (2009). Measured Democracy, translated by Leila Sazegar, Tehran: Phoenix. (In Persian).
Gohari Moghadam, Abuzar (2012), Islamic Awakening or Arab Revolutions, Social Approach, in Asghar Eftekhari, Islamic Awakening in Thought and Action, Tehran: Imam Sadegh(AS) University Press. (In Persian).
Goldstone, Jack (2011). ‌ Understanding the 2011 Revolution: The Fragility and Recoverability of Middle East Dictatorships, translated by Khorram Baqaei, Middle East Studies, No. 64, (175-192). (In Persian).
Goodwin, Robert E.; Charles Tilly (1390). Political Analysis, translated by Reza Simber, Tehran: Imam Sadegh (AS) University. (In Persian).
Gram, Gordon (2014), Philosophical Essays on the Nature of the Internet, translated by Mohammad Reza Amin Naseri, Tehran: Kavir. (In Persian).
Guy, Marie (2009), ‌ Citizen in the History of Western Thought, translated by Abbas Bagheri, ‌ Tehran: Farzan Rooz Publishing and Research. (In Persian).
 Hafiz Nia, Mohammad Reza (2013). Political Geography of Cyberspace, Tehran: Samat. (In Persian).
 Hafizian, Mohammad Hussein (2012). "Globalization and Government-Society Relations in Egypt", Quarterly Journal of Political Studies, 2 (7), 24-52. (In Persian).
Hanrath, jan; Leggewie, claus (2013) Revolution 2.0? the role of digital media in political mobilization and protest. At www.bonn-symposium. De / fileadmin / red aktion / globale – trends – 2013/gt- hanrath – leggewie – en.pdf.
Hassan Samira F (2015) Social media and the Arab spring. A capston submitted to the Graduate school Camden Rutgers, the state university of New Jorsy in partial Fulfillment of requirements for the degree of masters of arts in liberal studies.
Heine Bush, Raymond (2007). The Politics of Identity in Middle East International Relations, translated by Ali Golmohammadi, in Louis Knott, Middle East International Relations, translated by Ahmad Soltani Nejad, Tehran: Ministry of Foreign Affairs, Printing and Publishing Center.(In Persian).
Howard, Alex (2011). A Tunision on the role of social media in the revolution in Tunisia. Available at: http://gove 20.govfresh.com
 Hulab, Robert (1999), Jürgen Habermas, Critique in the Public Sphere, translated by Hossein Bashirieh, Tehran: Ney Publishing. (In Persian).
 Kane, John (2010). Media and Democracy, translated by Nazanin Shah Rokni, Tehran: New Plan. (In Persian).
 Karshenas, Massoud; Moghaddam, Valentine (2012). Social policy in the Middle East; Critique and Overview, Social Policy Making in the Middle East, translated by Ali Akbar Taj Mazinani, Peyman Jeblai, Tehran: Imam Sadegh (AS) University. (In Persian).
 Khajeh Sarvi, Gholamreza; Khalili Pourrkenabadi, Ali; Niknam, Reza; Yazdanpanah, Mehdi, (2011), The Impact of the Development of Information and Communication Technologies on New Developments in the Middle East (Study of Tunisia and Egypt), Media, Volume 23, 2 (87), 5-24. (In Persian).
 Krishner, Art (2004), Internet in the Arab World, ‌Is the Arab World Taking a StepTowards the Formation of an Information Society, translated by Mehdi Abbasi, Culture and Technology, No. 2, (14-29) (In Persian).
 Kurani, Behjat (2014). The Middle East since the Cold War, Geopolitical Gap, translated by Asgar Ghahramanpour, in Fard Halliday et al., The New Middle East, translated by Asgar Ghahramanpour, ‌ Tehran: Amirkabir. (In Persian).
 Lerner, Daniel (2004). Transition of traditional society (modernization of the Middle East). Translated by Gholamreza Khajeh Sarvi, Tehran: Research Institute for Strategic Studies. (In Persian).
Liaqatvarz, Reza (2012), A Study of the Role and Influence of Media in Forming the Social Wave of the Arab Revolution from the Perspective of Media Experts and Observers of the Arab World, M.Sc. Thesis, ‌ Faculty of Social Sciences, University Azad Central Tehran Branch. (In Persian).
Maghsoudi, Mojtaba; Heidari, Shaghayegh (2012), The Role of New Communication Tools in Promoting North African Movements, Political Information, ‌ Economic, No. 290, (44-59). (In Persian).
Malik, Needa A (2014) Revolutionizing the Revolution an Examination of social media role in Egyption Arab spring, A thesis presented to the department of international studies, Butler university.
Mark, Wilsan; Kenneth E, corey (2012) the role of ICT in Arab spring Movements, Netcom. Vol.26.No.3.
Mcadom ,Doug(1982)Political Process and The Development of Black In Surgency 193-197.Chicago :University of Chicago press.
Montazer Ghaem, Mehdi; Tartar Abdul Aziz; (2005), Internet, Social Capital and Silent Groups, Cultural Studies and Communication, No. 1 (4), (223-245). (In Persian).
Moqaddas, Mahmoud, Akwani Seyed Hamdollah (2012). The Egyptian Revolution, the Outcome of the Oligarchic System and Underdevelopment, Middle East Studies, No. 71 (18-193). (In Persian).
Movaseqi Gilani, Ahmad; Attarzadeh, Behzad (2012), The role and effect of cyberspace on social movements; Case Study of Egypt, Journal of Political Science, Volume 7, Number 23 (27), (147-191). (In Persian).
Muller, Narina Bohler and Merwe charl vander (2011). The potential of social media to in fluence AISA POLICY brief, No 46.
 Nasri, Qadir (2012), Islamic Awakening in Egypt: Sources and Obstacles for Salafis, ‌ In Asghar Eftekhari, Islamic Awakening and Regional Developments, Tehran: Imam Sadegh(AS) University Press. (In Persian).
 Noor Mohammadi, Morteza (2011). Development of Information and Communication Technologies and Security Transformation, Tehran: Mizan Legal Foundation. (In Persian).
 Nozari, Hossein Ali (2013), Habermas re-reading, Tehran: Cheshmeh Publishing. (In Persian).
Omidyar, Pierre (2014) "Social media: Enemy of the state or power to the people?" The Huffington post, 27 february.
Phares & Walid (2010) Coming Revolution: Struggle for Freedom in the Middle East. New York: Simon & Schuster.
Qarni, Behjat (2012), Revolution in Arab Countries, translated by Elham Shoushtrizadeh, Tehran: Abrar Contemporary International Cultural Studies and Research Institute, Tehran.(In Persian).
 Qazvini Haeri, Yaser (2013). Tsunami in the Arab World, Tehran: Amirkabir. (In Persian).
Rezai, Asia (2013), Social Networks and Movements in the Middle East and North Africa, Case Study of Facebook Social Networks and Social Movements in Egypt and Tunisia, M.Sc. Thesis, Al-Zahra University. (In Persian).
 Rosena James et al. (2011). Information Revolution, Security and New Technologies, translated by Alireza Tayeb, Tehran: Strategic Studies Research Institute. (In Persian).
Rosenau, James N and Singh j.p (2002) information Technologies and global politics, Albany: State university of New York press.
Ryan, Yasmine (2011) How tunisia's revolution began Al jazeera, 26 January.
Sadeghi, Hussein; Mr. Khondabi, Majid; Rezaeipour, Mohammad (2006), The Effect of Information and Communication Technology on Human Capital in Developing Countries, New Economy and Trade, No. 7 (61-90). (In Persian).
Salanova, Regina, Social Media and Political Change: The Case of the 2011 Revolutions in Tunisia and Egypt (December 1, 2012). International Catalan Institute for Peace, Working Paper No. 2012/7. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2206293 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2206293
Sardarnia, Khalilullah (2013). An Introduction to the Political Sociology of the Middle East, Tehran: Volume.
Sey, A and Castells, m (2007) from media politics to Networked palitics: the internet and the political process, in teach out, Z. and streeter, T., eds mousepads, shoe leater and Hopei: lessons from the Howard Dean compaign for the future of internet politics, Boulder, Co:paradigm publisher.
 Shamsini Ghiasvand, ‌ Hassan (2012). ‌ The position of new media in the recent developments in the Arab world, Quarterly Journal of Political Science, ‌ 8 (19), 205-229. (In Persian).
Sheedy, Caroline.S. (2011) Social media for social change: Acapstone project in partial fulfillment of the requirements for degree of masters of Art in public communication.
 Sidman, Steven (2010). Conflict of Opinions in Sociology, translated by Hadi Jalili, Tehran: Ney. (In Persian).
 Tavassoli, Gholamabbas (2003). Sociological Theories, Tehran: Samat. (in persian).
Thompson, John B. (2001). Media and Modernity, translated by Masoud Ouhadi, Tehran: Soroush. (In Persian).
Thornton Alinta (1996) Does Internet Greate  Democracy? Diss: University of Technology: Sydney.
Waltz,M(2005)Alternative and Activist Media ,Edinburgh: Edinburgh University press.
 Webster, Frank (2001). Information Society Theories, translated by Ismail Ghadimi, Tehran: Ode. (In Persian).
White, Steven (2001) Wisdom, Justice, and Modernity: Habermas' Recent Writings, translated by Mohammad Hariri Akbari, Tehran: Qatreh Publishing. (In Persian).