رقابت‏های ژئوپلیتیک و روابط ایران و عربستان: مکانیزم‏‏ها و راهبردها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه

3 استادیار دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

چکیده:
تمرکز مقاله حاضر بر روند ژئوپلیتیک منطقه و روابط ایران و عربستان از سال 2003 تاکنون است. سوال اصلی بر این مبناست، چرا روابط ایران و عربستان در روند ژئوپلیتیک منطقه‏ای سیر بن‏بست و تقابلی پیدا کرده است؟ مدعای اصلی آن است، با اشغال عراق، تضعیف قدرت متوازن کننده و روی کار آمدن دولت شیعی، فرآیند دوقطبی‏سازی هویتی/موقعیتی منطقه خلیج فارس قوت گرفت. این فرایند پس از تحولات جهان عرب 2011 با گسست ائتلاف‏های منطقه‏ای/ فرامنطقه‏ای، خلاء قدرتی در ژئوپلیتیک منطقه ایجاد کرد. در این روند گذار و سیالیت نظم منطقه‏ای، با فعال شدن بسترها و عناصر سیاسی/ هویتی ژئوپلیتیک منطقه، دوگانه‏های راهبردی "مهار و توازن‏سازی"مبتنی بر مکانیسم‏های سه‏گانه ائتلاف‏سازی، جنگ‏ نیابتی و همچنین رقابت‏ ژئواکونومیکی از طرف ایران و عربستان به مثابه دو هژمون رقیب منطقه‏ای تعقیب می‏شود. دو کشور همواره در تلاشند، با قدرت‏افکنی و اثر‏گذاری بر فرایندها و عناصر چندگانه ژئوپلیتیکی، امنیت منطقه‏ای را کنترل و الگوی نظم‏سازی مطلوب خود را بازطراحی کنند. نهایتاً اینکه روش انجام مقاله حاضر بر اساس روش توصیفی و تبیین علی/تحلیلی است و شیوه گردآوری داده‏ها نیز از طریق کتابخانه‏ای، استفاده از مجلات، مقالات و منابع اینترنتی می‏باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Geopolitical Competitions and Iran-Saudi Relations: Mechanisms and Strategies

نویسندگان [English]

  • mohammad reza haghshenas 1
  • Seyed Masoud Mousavi Shafaee 1
  • mohammed kazem sajadpour 2
  • mohsen shariati nia 3
1 tarbiat modares university
2 دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه
3 استادیار دانشگاه شهید بهشتی
چکیده [English]

This article focuses on the geopolitics of the region and the relations between Iran and Saudi Arabia from 2003 to the present. The main question is “why relations between Iran and Saudi Arabia in the regional geopolitical reached the position of stalemate and opposition? The main claim is that with the occupation of Iraq, undermining the balance of power and the emergence of the Shiite government, the identity / location bipolarization process of Persian-Gulf Region was strengthened. After developments in the Arab world in 2011 and the break of regional / trans-regional coalition, the process led to a power vacuum in the region's geopolitics. In the process of transition and fluidity of regional order, with the activation of contextual as well as political elements / identity geopolitics of the region, the dual strategy of "checks and balances" basing on the triple coalition-building mechanism, the proxy war and geo-economic competition between Iran and Saudi Arabia as the two rival regional hegemons is pursued. The two countries have been trying to control regional security and redesign their desired ordering pattern through power projection and influence of multiple-geopolitical processes and elements. Finally, the method of the present article is based on descriptive and explanatory causal / analytical and data collection is conducted through the library, journals, articles and Internet resources.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Saudi Arabia
  • the Islamic Republic of Iran
  • the Persian Gulf
  • the Middle East
  • Geopolitical Competitions
 
الف-کتاب
1. اتوتایل، ژوئارید؛ دالبی، سیمون؛ روتلج، پاول، 1380، اندیشه‌های ژئوپلیتیک در قرن بیستم، ترجمه محمدرضا حافظ‌نیا و هاشم نصیری، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه،  چاپ اول.
2. حافظ‌نیا، محمدرضا، 1385، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: انتشارات پاپلی، چاپ اول.
3. لاکوست، ایو؛ ژیبلن، بئتریس، 1378، عوامل و اندیشه‌ها در ژئوپلیتیک، ترجمه علی فراستی، تهران: نشر آمن، چاپ اول.
4. رمضانی، روح‌الله، 1380، چهارچوبی تحلیلی برای بررسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ترجمه علیرضا طیب، تهران: نشر نی،  چاپ اول.
 
ب- مقالات
5. تهامی، مرتضی، کاویانی‌راد، مراد، (1392)، «حکومت جهانی در تصور ژئوپلیتیک ایران باستان»، فصلنامه ژئوپلیتیک، تهران: انجمن ژئوپلیتیک، سال نهم، شماره سوم، 139-117
6. یزدانی، عنایت‌الله؛ شیخون، احسان، (1392)، «بررسی الگوی رفتاری عربستان سعودی نسبت به نقش‌یابی ژئوپلیتیک جمهوری اسلامی ایران در منطقه خلیج‌فارس: با تأکید بر تئوری سیبرنتیک»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، محل نشر: ناشر، سال 28، شماره 3، شماره پیاپی 110، 72-55.
7. آدمی، علی و دیگران، (1391)، «تحولات انقلابی بحرین»، فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین‌المللی دانشگاه آزاد اسلامی شهرضا، تهران: شماره دهم، 169-141
8. صادقی، سید شمس‌الدین؛ اخوان‌کاظمی، مسعود؛ لطفی، کامران، (1394)، «بحران سوریه و مناقشه ژئوپلیتیکی قدرت‌های منطقه‌ای» فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، قزوین: ، سال چهارم، شماره 16، 128-107
9. ولی‌مدرس، محمد؛ کرمی ناوه‌کش، محسن، (1393)، «پیامدهای ژئوپلیتیکی خطوط لوله عربی بر تنگه هرمز»، فصلنامه سیاست جهانی، گیلان، دوره سوم، شماره 1، 268-239.
 
ج- پایان­نامه
10. قیاس­وندی، فاطمه، (1393)، انقلاب‌های عربی و شکل‌گیری نظم‌های جدید امنیتی در خاورمیانه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، چاپ‌نشده.